UE zaostrza zasady migracyjne. Nowe powroty i centra

Unia Europejska przyjęła nowe zasady dotyczące powrotów osób, które nie mają prawa pobytu na jej terytorium, a jednocześnie Komisja Europejska przedstawiła pięciopunktowy plan reagowania na nagłe, masowe napływy migrantów. To dwa różne elementy tej samej polityki: pierwsze rozwiązania mają już charakter przyjętego prawa, drugie są planem dalszych działań.

Rada UE przyjęła nowe zasady powrotów

1 października Rada Unii Europejskiej dała ostateczną zgodę na nowe przepisy dotyczące powrotów obywateli państw trzecich, którzy nie mają legalnego prawa pobytu w UE. Regulacja ma ujednolicić procedury w całej Unii i ułatwić wykonywanie decyzji nakazujących opuszczenie jej terytorium.

Według Rady UE obecnie około dwóch na trzech osób objętych decyzją o powrocie faktycznie nie opuszcza Unii. Nowe przepisy mają zwiększyć skuteczność takich procedur i uzupełniają obowiązujący pakt migracyjny i azylowy.

Europejski nakaz powrotu i obowiązek współpracy

Nowe regulacje przewidują wprowadzenie europejskiego nakazu powrotu. Państwa członkowskie będą umieszczać w nim najważniejsze informacje z decyzji dotyczącej danej osoby. Ma to ułatwić wzajemne rozpoznawanie decyzji wydanych przez inne państwa UE.

Na początku wzajemne uznawanie decyzji o powrocie pozostanie dobrowolne. Po trzech latach rozwiązanie ma zostać ponownie ocenione, a Komisja Europejska będzie mogła zaproponować obowiązkowe uznawanie takich decyzji w całej Unii.

Osoby, które nie mają prawa pobytu w UE, będą zobowiązane do współpracy z władzami i opuszczenia danego państwa. Brak współpracy może skutkować sankcjami przewidzianymi w prawie krajowym, w tym ograniczeniem niektórych świadczeń, odmową zachęt do dobrowolnego powrotu, karami finansowymi, a w określonych przypadkach także sankcjami karnymi.

Centra powrotowe mogą powstać poza UE

Jednym z najważniejszych elementów nowych zasad jest możliwość tworzenia tzw. centrów powrotowych, określanych po angielsku jako return hubs, w państwach spoza Unii Europejskiej.

Do takich ośrodków mogłyby trafiać osoby, które nie mają prawa pobytu w UE i otrzymały decyzję o powrocie. Warunkiem jest zawarcie odpowiedniej umowy lub porozumienia z państwem trzecim.

Rada UE podkreśla, że takie porozumienia mogą być zawierane wyłącznie z krajami przestrzegającymi międzynarodowych standardów praw człowieka oraz zasad prawa międzynarodowego, w tym zasady non-refoulement, czyli zakazu odsyłania osoby do kraju, w którym groziłyby jej prześladowania, tortury lub inne poważne zagrożenie.

Z możliwości kierowania do takich centrów wyłączeni będą małoletni bez opieki.

Surowsze zasady wobec osób uznanych za zagrożenie

Nowe przepisy przewidują również szczególne środki wobec obywateli państw trzecich uznanych za zagrożenie dla bezpieczeństwa. Państwa członkowskie będą mogły między innymi stosować bezterminowy zakaz wjazdu, jeżeli będzie on uzasadniony i proporcjonalny do ryzyka.

W określonych przypadkach możliwe będzie także zatrzymanie takich osób na okres dłuższy niż 24 miesiące.

Część przepisów zacznie działać od razu

Rozporządzenie ma zostać opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej i wejść w życie dzień później. Część przepisów, w tym rozwiązania dotyczące centrów powrotowych, ma być stosowana od razu. Inne regulacje, które wymagają przygotowania administracyjnego, zaczną obowiązywać po roku.

Komisja przedstawia pięciopunktowy plan

Równolegle Komisja Europejska przedstawiła 29 września pięciopunktowy plan mający zapobiegać nagłym, masowym napływom migrantów, przewidywać takie sytuacje i szybciej na nie reagować. Plan został omówiony z państwami członkowskimi podczas posiedzenia ministrów spraw wewnętrznych 1 i 2 października.

Ten dokument nie jest jednym nowym aktem prawnym. To zestaw działań, które Komisja chce rozwijać w kolejnych miesiącach w oparciu o istniejące przepisy i instytucje oraz, tam gdzie będzie to potrzebne, nowe rozwiązania.

Więcej współpracy z krajami spoza UE

Pierwszy element planu dotyczy współpracy z państwami partnerskimi poza Unią. Komisja chce zwiększyć wymianę informacji, rozwijać systemy wczesnego ostrzegania i wspólnie monitorować trasy migracyjne.

Plan przewiduje także działania dotyczące przyczyn migracji oraz rozwijanie legalnych możliwości przemieszczania się do UE. Komisja zapowiada między innymi nową inicjatywę Mediterranean Youth Skills and Jobs oraz prace nad tzw. Gateway Offices, które mają wspierać legalną i bezpieczną mobilność.

Większa rola Frontexu i unijnych agencji

Komisja chce również zwiększyć rolę Frontexu, Europolu i Eurojustu w wymianie informacji i analizowaniu zagrożeń związanych z migracją. W planie zapisano także dalsze wzmacnianie Europejskiego Centrum przeciwko Przemytowi Migrantów działającego w ramach Europolu.

Podczas posiedzenia Rady ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych ministrowie rozmawiali też o poprawie systemów monitorowania sytuacji migracyjnej i wcześniejszego ostrzegania o potencjalnych kryzysach.

Państwa członkowskie opowiedziały się za dalszym wykorzystywaniem istniejących narzędzi, ale również za większą rolą monitorowania mediów społecznościowych jako jednego ze źródeł informacji o szybko zmieniających się trasach i skali migracji.

Powroty mają być jednym z głównych elementów reformy

Piąty punkt planu Komisji dotyczy zwiększenia skuteczności powrotów. Bruksela chce ściślejszej współpracy z krajami trzecimi w sprawie readmisji, czyli przyjmowania z powrotem własnych obywateli, którzy nie mają prawa pobytu w UE.

Komisja wskazuje, że UE może w tym celu wykorzystywać różne instrumenty polityczne, w tym współpracę rozwojową, politykę wizową i relacje handlowe.

Plan zakłada także większą rolę Frontexu przy organizowaniu powrotów oraz dalszą cyfryzację procedur, co ma ograniczyć obciążenia administracyjne i przyspieszyć wymianę informacji między państwami.

Nowe prawo i plan Komisji to dwa różne etapy

W praktyce UE prowadzi obecnie dwa równoległe procesy. Pierwszy to wdrażanie już przyjętego rozporządzenia dotyczącego powrotów osób bez prawa pobytu. Drugi to realizacja pięciopunktowego planu Komisji, który obejmuje szersze działania dotyczące granic, współpracy z państwami trzecimi, przeciwdziałania przemytowi ludzi oraz reagowania na nagłe wzrosty liczby migrantów.

Komisja, państwa członkowskie oraz unijne agencje mają teraz wspólnie pracować nad wdrożeniem działań przewidzianych w planie. Część z nich może zostać zrealizowana na podstawie istniejących przepisów, inne mogą wymagać kolejnych decyzji lub zmian prawa.