Kiedy w czerwcu 2015 roku Jadwiga Rehm-Proć kupiła z rodziną pierwszy dom w Holandii, poczuła, że znalazła swoje miejsce. Nie przypuszczała jeszcze, że lata później spotkanie z małą dziewczynką w szpitalu w Maastricht stanie się początkiem książki o odchodzeniu, pamięci i dziecięcej żałobie. W szczerej rozmowie z RadioPolskaNL opowiada o emigracji, stracie mamy i siostry, pracy z dziećmi oraz o tym, dlaczego nie wolno zostawiać najmłodszych samych z trudnymi pytaniami.
Jadwiga Rehm-Proć pochodzi ze Szczecinka i od ponad 15 lat mieszka w Maastricht. Jest mamą i babcią, zdobyła kwalifikacje Kindercoacha, działała jako wolontariuszka w szpitalu, a doświadczenia z pracy z dziećmi i własnego życia doprowadziły ją do napisania „Chmurki mojego taty”. Ilustracje do książki stworzyła jej córka, Aleksandra Malewska.
W pierwszym materiale opowiedzieliśmy o samej książeczce i o poruszających reakcjach czytelników. Tym razem oddajemy głos autorce. Rozmawiamy nie tylko o książce, lecz przede wszystkim o człowieku, rodzinie, emigracji i o tym, jak towarzyszyć dziecku wtedy, gdy jego świat nagle się zmienia.
Z Polski do Holandii: poszukiwanie bezpieczeństwa
RadioPolskaNL: Pani Jadwigo, zanim porozmawiamy o książce, chcielibyśmy, żeby nasi czytelnicy mogli Panią bliżej poznać. Pochodzi Pani ze Szczecinka, a od ponad 15 lat mieszka w Holandii, w Maastricht. Jak wyglądała Pani droga z Polski do Holandii? Czy pamięta Pani moment, w którym poczuła, że to właśnie tutaj jest Pani dom?
Jadwiga Rehm-Proć: Holandia zawsze mi się podobała. Urzekały mnie jej krajobrazy, ciekawa architektura i charakterystyczne, niewielkie domki, często stojące bez ogrodzeń, otwarte na przestrzeń. Pamiętam nawet, jak podczas podróży ciężarówką z mężem robiłam zdjęcia białym krowom, bo wtedy mój mąż pracował w firmie transportowej i mieliśmy okazję przejeżdżać przez Holandię.
Mój młodszy brat mieszkał już wtedy w Holandii i tutaj pracował. Kiedy mąż stracił pracę w Polsce, zdecydował się wyjechać właśnie tutaj. Brat bardzo mu pomógł w pierwszych krokach. Ja dołączyłam do męża dwa lata później.
Była to decyzja, którą podjęliśmy wspólnie, również z naszymi dziećmi. Nasza sytuacja w Polsce nie była wtedy stabilna i szukaliśmy większego poczucia bezpieczeństwa. Kiedy dostałam w Holandii pracę, początkowo zakładałam, że będę przyjeżdżać na sześć tygodni, a później wracać na dwa tygodnie do Polski. Jednak praca okazała się naprawdę dobra, wszystko zaczęło się układać, a po rozmowach z dziećmi uznaliśmy, że spróbujemy takiego życia.
Zamieszkałam więc razem z mężem i bratem w wynajmowanym mieszkaniu. Tak wyglądały nasze początki.
Myślę, że pierwsze poczucie bezpieczeństwa przyszło wtedy, kiedy wszystko zaczęło się układać zawodowo i finansowo. Regularne wynagrodzenie, wypłacane w całości i zawsze na czas, dawało mi ogromny spokój. Po doświadczeniach z Polski, gdzie zdarzało się, że wypłaty były dzielone na części i nie zawsze wiadomo było, kiedy otrzyma się resztę, było to dla mnie naprawdę ważne.
Ale takim prawdziwym, wyjątkowym momentem, w którym poczułam, że naprawdę zapuściliśmy tutaj korzenie, był czerwiec 2015 roku. Właśnie wtedy kupiliśmy nasz pierwszy dom w Holandii. Pamiętam, jak ogromną radość mi to sprawiło. To było coś więcej niż zakup nieruchomości – dla mnie był to symbol stabilizacji, spełnienia i poczucia, że mamy już swoje miejsce na ziemi.
Wtedy pomyślałam, że jedno z moich marzeń właśnie się spełniło. I chyba właśnie od tamtego momentu mogłam powiedzieć, że Holandia stała się moim drugim domem.
Od roli babci do pracy z dziećmi
RadioPolskaNL: W Holandii zdobyła Pani kwalifikacje Kindercoacha i zajęła się wspieraniem rozwoju emocjonalnego dzieci. Skąd zainteresowanie właśnie tą dziedziną? Czy było jakieś wydarzenie lub doświadczenie, które sprawiło, że postanowiła Pani poświęcić się pracy z najmłodszymi?
Jadwiga Rehm-Proć: Tak naprawdę wszystko zaczęło się w 2019 roku, kiedy urodził się mój pierwszy wnuk. Pojawiła się wtedy we mnie taka naturalna potrzeba, żeby być jeszcze lepszą, bardziej świadomą babcią. Chciałam zdobyć wiedzę, lepiej rozumieć dzieci, ich potrzeby i emocje. Świat bardzo się zmienia, zmienia się również sposób wychowywania dzieci, dlatego uznałam, że warto się uczyć i poszerzać swoje horyzonty.
Później, jako wolontariuszka, zaczęłam pracować z dziećmi w szpitalu w Maastricht. To doświadczenie pozwoliło mi zobaczyć, jak wiele różnych emocji przeżywają najmłodsi, jak bardzo potrzebują zrozumienia, uwagi i bezpiecznej przestrzeni, w której mogą wyrażać siebie.
Właśnie wtedy poczułam, że chcę wiedzieć więcej. Postanowiłam zdobyć dyplom Kindercoacha, aby nie opierać się wyłącznie na intuicji i własnych doświadczeniach, ale również na konkretnej wiedzy i przygotowaniu.
Zależało mi na tym, żeby lepiej rozumieć dziecięcy świat, dostrzegać emocje, które czasami trudno jest dziecku nazwać, i wiedzieć, jak mądrze na nie reagować. Myślę, że to właśnie ta potrzeba zrozumienia drugiego człowieka stała się początkiem mojej drogi w tym kierunku.
Spotkanie w szpitalu, którego nie mogła zapomnieć
RadioPolskaNL: „Chmurka mojego taty” dotyka jednego z najtrudniejszych doświadczeń, jakie mogą spotkać dziecko – utraty rodzica. Co sprawiło, że zdecydowała się Pani napisać właśnie taką historię? Czy inspiracją były osobiste przeżycia, doświadczenia zawodowe, czy może historia, z którą zetknęła się Pani w swoim otoczeniu?
Jadwiga Rehm-Proć: Inspiracja do napisania „Chmurki mojego taty” pojawiła się podczas mojej pracy wolontariackiej z dziećmi w szpitalu w Maastricht.
Pamiętam pewną sytuację, która bardzo mocno zapisała się w mojej pamięci. Do miejsca, w którym opiekowaliśmy się dziećmi podczas zabawy, trafiła około sześcioletnia dziewczynka. Była to specjalna przestrzeń, w której rodzice mogli spokojnie zajmować się sprawami związanymi z leczeniem, badaniami czy odwiedzinami, a dzieci w tym czasie pozostawały pod naszą opieką.
Dowiedziałam się, że następnego dnia jej tata miał zostać poddany eutanazji. Pamiętam emocje tej dziewczynki, ale również jej babci, czyli mamy chorego mężczyzny. Kiedy babcia przyszła po wnuczkę, bardzo zdenerwowała się, że dziewczynka nie chciała pójść do pokoju taty, żeby spędzić z nim te ostatnie chwile i się pożegnać. Wolała zostać i bawić się z innymi dziećmi.
Ta sytuacja ogromnie mnie poruszyła. Potrafiłam zrozumieć obie strony – przecież babcia również przeżywała dramat związany z odchodzeniem własnego syna. Jednak zaczęłam zastanawiać się nad tym, jak bardzo inaczej dziecko może przeżywać takie doświadczenie niż dorosły.
Myślę, że ta sytuacja dotknęła mnie również dlatego, że sama doświadczyłam straty mamy. Moja mama zmarła, kiedy miałam zaledwie 15 lat. Nie byłam już małym dzieckiem, ale wciąż byłam nastolatką, bez doświadczenia życiowego i bez umiejętności, które pozwoliłyby mi w pełni zrozumieć to, co się wydarzyło. Wiem więc, jak trudne są emocje związane z utratą bliskiej osoby. Być może właśnie dlatego tak mocno potrafiłam wczuć się w sytuację tej dziewczynki.
Tamto wydarzenie długo we mnie pracowało. Dopiero około dwóch lat później powstała książeczka, ale myśl o tej dziewczynce i jej emocjach nie dawała mi spokoju.
Zrozumiałam wtedy, że dorośli często nie wiedzą, jak rozmawiać z dziećmi o śmierci, odchodzeniu i stracie. Czasami unikają tych tematów, chcąc je chronić, a przecież dzieci mają swoje pytania, emocje i własny sposób rozumienia tego, co się dzieje. Nie zawsze potrafią powiedzieć, co czują, a my, dorośli, nie zawsze potrafimy właściwie te emocje odczytać.
Wtedy narodziło się we mnie pragnienie, żeby stworzyć coś, co będzie takim pierwszym wsparciem dla dziecka. Coś, co pomoże mu oswoić trudny temat, da poczucie, że nie jest samo, i otworzy przestrzeń do rozmowy z dorosłym. Chciałam, żeby ta książeczka była takim pierwszym emocjonalnym plastrem – delikatną pomocą w chwili, kiedy świat dziecka zostaje zachwiany.
I tak powstała „Chmurka mojego taty”. Opowieść o stracie, miłości, odchodzeniu, nadziei i pytaniach, które pojawiają się w dziecięcej głowie. Również o tym, co może być potem, o niewidzialnej więzi i o poszukiwaniu odpowiedzi na pytania, które nie zawsze są łatwe.
Nie jestem zawodową pisarką. Jestem zwyczajną kobietą, mamą, żoną i babcią. Nie mam wykształcenia literackiego ani nie pretenduję do roli eksperta od wszystkich trudnych doświadczeń. Ale poczułam ogromną potrzebę, żeby zrobić coś dobrego dla dzieci. Żeby wykorzystać to, co zobaczyłam, czego sama doświadczyłam i co tak mocno poruszyło moje serce.
Dzisiaj bardzo chciałabym, żeby ta książeczka dotarła do dzieci, które naprawdę jej potrzebują. Nie tylko tych, które spotykają się ze stratą w szpitalu, ale również tych, które przeżywają ją w swoich domach. Chciałabym, żeby dzięki niej choć jedno dziecko poczuło się mniej samotne, a choć jeden dorosły znalazł odwagę, by rozpocząć z dzieckiem rozmowę na trudny temat.
Dlaczego tata Adasia odchodzi nagle?
RadioPolskaNL: W książce poznajemy Adasia, który dorasta otoczony miłością mamy Róży i taty Mirusia. Ich świat jest pełen ciepła, aż pewnego dnia tata niespodziewanie odchodzi. Dlaczego zdecydowała się Pani przedstawić stratę tak nagle, bez wcześniejszego przygotowania małego bohatera i czytelnika? Czy chciała Pani w ten sposób pokazać, jak nieprzewidywalne potrafi być życie?
Jadwiga Rehm-Proć: Tak, dokładnie taki był mój zamiar. Chciałam pokazać, że życie bywa nieprzewidywalne i że nie każda strata jest poprzedzona chorobą czy długim okresem przygotowania się na odejście bliskiej osoby.
Kiedy ktoś choruje przez dłuższy czas, rodzina, choć bardzo cierpi, często ma możliwość stopniowego oswajania się z myślą o nadchodzącej stracie. Są rozmowy, czasem wspólne pożegnania, chwile, które można jeszcze przeżyć razem. To oczywiście nie sprawia, że ból jest mniejszy, ale daje pewną przestrzeń na przygotowanie się emocjonalne.
W życiu zdarzają się jednak również nagłe odejścia. Wypadki, zawały serca, udary… Nasi bliscy czasami odchodzą zupełnie niespodziewanie. Wtedy pojawia się ogromny szok, niedowierzanie i chaos. Dorośli próbują sami zrozumieć to, co się wydarzyło, a jednocześnie muszą znaleźć siłę, żeby przekazać tę wiadomość dziecku i pomóc mu odnaleźć się w zupełnie nowej rzeczywistości.
Nie jest to dla mnie wyłącznie temat literacki. Sama doświadczyłam różnych wymiarów straty. Moją mamę straciłam, mając 15 lat, natomiast w 2015 roku odeszła moja młodsza siostra, która chorowała na raka piersi. W jej przypadku wiedzieliśmy, że choroba jest bardzo zaawansowana i że możemy ją stracić. Było to niezwykle bolesne doświadczenie, tym bardziej że siostra zostawiła dzieci. Co szczególnie poruszające, jej dzieci były w podobnym wieku, w jakim my byłyśmy, kiedy straciłyśmy naszą mamę.
Te doświadczenia uświadomiły mi, jak różne mogą być okoliczności odejścia bliskiej osoby i jak bardzo zmieniają one sposób przeżywania żałoby.
Dlatego w historii Adasia zdecydowałam się na nagłe odejście taty. Chciałam pokazać sytuację, w której nikt nie jest przygotowany na to, co się wydarzyło. Bo właśnie wtedy pojawia się wiele dodatkowych pytań: jak powiedzieć dziecku o śmierci? Jak odpowiedzieć na jego pytania? Jak pomóc mu przeżyć emocje, kiedy sami jesteśmy pogrążeni w bólu?
Chciałam, żeby czytelnik zobaczył, że takie sytuacje również się zdarzają i że dzieci potrzebują wtedy szczególnej uwagi, cierpliwości i obecności dorosłych. Nie możemy zakładać, że dziecko przeżywa stratę tak samo jak my.
Myślę, że bardzo ważne jest, aby nie zostawiać dzieci samych z ich pytaniami i wyobrażeniami. Nawet jeśli nie znamy wszystkich odpowiedzi, możemy być obok, słuchać i dawać im poczucie bezpieczeństwa. I właśnie o tym również jest moja książeczka.
Scena, przy której trudno było powstrzymać emocje
RadioPolskaNL: Jedną z najbardziej poruszających scen jest rozmowa mamy z Adasiem, kiedy próbuje mu wyjaśnić, że tata już nie wróci. Jak trudno było Pani napisać ten fragment? Czy podczas tworzenia książki pojawił się moment, w którym emocje okazały się silniejsze, niż Pani początkowo przypuszczała?
Jadwiga Rehm-Proć: To bardzo ciekawe i ważne pytanie. Tak, ten fragment wywołał we mnie naprawdę silne emocje. Podczas pisania szczególnie mocno wyobraziłam sobie, jak bolesna i trudna może być taka chwila – moment, w którym mama musi spojrzeć swojemu dziecku w oczy i powiedzieć mu, że tata już nie wróci.
W pewnym momencie zaczęłam wyobrażać sobie, co by było, gdybym to ja znalazła się w takiej sytuacji. Gdybym musiała powiedzieć mojemu wnukowi, że jego tata odszedł, że umarł. Jakich słów bym użyła? Co bym wtedy czuła? Jak znalazłabym w sobie siłę, żeby przekazać mu tak bolesną wiadomość i jednocześnie dać mu poczucie bezpieczeństwa?
Myślę, że każdy z nas, kiedy słyszy o jakiejś tragedii, choć przez chwilę zastanawia się, co by było, gdyby spotkało to jego najbliższych. Ja podczas pisania tej sceny bardzo mocno weszłam właśnie w takie wyobrażenie. Pomyślałam o swoim synu, o wnuku, o naszej rodzinie. I poczułam ogromny ból, mimo że była to tylko sytuacja, którą sobie wyobrażałam.
To był jeden z tych momentów, kiedy emocje okazały się silniejsze, niż początkowo przypuszczałam. Nie pisałam już tylko historii bohaterów książki. Próbowałam zrozumieć uczucia mamy, która sama cierpi, a jednocześnie musi znaleźć w sobie siłę, by zaopiekować się emocjami swojego dziecka.
Myślę, że właśnie dlatego ta scena jest dla mnie tak szczególna. Chciałam pokazać, że nie trzeba mieć idealnych słów ani znać odpowiedzi na wszystkie pytania. Najważniejsze jest, żeby w tak trudnej chwili nie zostawić dziecka samego z jego bólem. Żeby dać mu miłość, bliskość i poczucie, że mimo tego, co się wydarzyło, nadal ma przy sobie kogoś, na kim może polegać.
Co naprawdę oznacza chmurka?
RadioPolskaNL: Adaś odnajduje tatę w chmurach. Dostrzega w nich znajome kształty i znaki, dzięki którym czuje, że więź z tatą nadal istnieje. Skąd wzięła się ta symbolika? Czym dla Pani osobiście jest chmura – nadzieją, wspomnieniem, miłością, a może czymś jeszcze?
Jadwiga Rehm-Proć: Symbolika chmur pojawiła się w mojej książeczce między innymi dlatego, że od pewnego czasu interesuję się podświadomością, energią i fizyką kwantową. Zaczęłam zastanawiać się nad tym, jak wiele rzeczy w naszym życiu jest dla nas jeszcze niewyjaśnionych. Pomyślałam, że być może ta symbolika może mieć w sobie coś więcej. Oczywiście nie twierdzę, że wiem, jak jest naprawdę. Myślę, że nikt z nas nie ma wszystkich odpowiedzi. Wierzę natomiast, że bardzo ważne są nasze odczucia, intuicja i to, co podpowiada nam serce.
Dla mnie chmura oznacza nadzieję, pamięć, miłość, ale też pewnego rodzaju więź, która nie musi kończyć się wraz z odejściem bliskiej osoby. Chciałam pozostawić w książeczce przestrzeń dla wyobraźni, ponieważ każdy może zobaczyć w chmurach coś zupełnie innego.
Podczas spotkań autorskich często rozmawiamy o tym z dziećmi i dorosłymi. Jedna z moich starszych sąsiadek opowiedziała mi kiedyś, że jako mała dziewczynka straciła rodziców i często patrzyła w niebo, szukając w kształtach chmur czegoś, co przypominałoby jej o nich. To bardzo mnie poruszyło.
Również dzieci opowiadają mi, co dostrzegają w chmurach. I niekoniecznie są to twarze bliskich osób. Czasami widzą misia, piłkę, ulubiony deser albo coś, co kojarzy im się ze wspólną zabawą. Być może właśnie tak wyobrażają sobie, że ktoś bliski chce im coś przekazać, przypomnieć o sobie lub po prostu być przez chwilę blisko.
Nasza wyobraźnia, kiedy patrzymy w niebo, jest naprawdę niezwykła i nie ma żadnych granic. Każdy z nas może zobaczyć coś innego, coś, co jest bliskie jego sercu. I właśnie to jest dla mnie najpiękniejsze w tej symbolice. Nie chcę nikomu narzucać, co powinien zobaczyć ani jak ma to rozumieć. Jeśli dziecko patrząc w chmury, odnajduje w nich coś, co daje mu radość, poczucie bliskości i nadzieję, to myślę, że jest w tym ogromna wartość.
Książka mamy i ilustracje córki
RadioPolskaNL: Ilustracje do książki stworzyła Pani córka Aleksandra. To wyjątkowe, że tak delikatna opowieść powstała dzięki współpracy mamy i córki. Jak wyglądał ten wspólny proces twórczy? Czy rozmawiałyście o emocjach bohaterów i czy Aleksandra wniosła do tej historii coś, co szczególnie Panią zaskoczyło lub wzruszyło?
Jadwiga Rehm-Proć: Tak, bardzo zależało mi na tym, żeby była to właśnie taka rodzinna współpraca. Chciałam, aby powstało coś, co zostanie z nami na lata – taka nasza wspólna pamiątka, dzieło stworzone przez mamę i córkę.
Kiedy zaproponowałam Oli wykonanie ilustracji, wyraziła chęć. Córka ukończyła arteterapię i ma naprawdę niezwykły talent do tworzenia pięknych rzeczy. Dlatego właśnie zwróciłam się do niej. Nie prowadziłyśmy jednak wielu rozmów na temat emocji bohaterów czy tego, jak dokładnie powinny wyglądać poszczególne ilustracje. Czasami tylko pytałam: „A myślisz, że taka ilustracja mogłaby być odpowiednia?”. Ale Ola miała własną wizję i postanowiła realizować ją po swojemu.
Pamiętam, że zapytałam ją kiedyś, czy najpierw szkicuje wszystko ołówkiem. Odpowiedziała, że nie – po prostu siada i maluje. Kiedy pokazała mi pierwszą, a później drugą ilustrację, byłam zachwycona. Nie miałam żadnych wątpliwości, że właśnie o coś takiego mi chodziło.
Później pojawiła się jednak długa przerwa. Nie chciałam jej do niczego zmuszać. Powiedziałam tylko, że na wszystko jest czas i jeśli wróci wena, to będziemy kontynuować. Po dłuższym czasie ponownie poprosiłam ją, żeby wróciła do ilustracji. Nie ukrywam, że musiałam ją trochę namawiać, bo nie zawsze miała ochotę siadać do pracy. Ale ostatecznie doprowadziła to dzieło do końca.
Dzisiaj, kiedy patrzę na gotową książeczkę, jestem z niej naprawdę dumna. Uważam, że Ola wykonała wspaniałą pracę. Dla mnie te ilustracje mają szczególną wartość, ponieważ stworzyła je moja córka. Dzięki temu „Chmurka mojego taty” jest nie tylko historią, którą napisałam, ale również naszą wspólną rodzinną pamiątką. I myślę, że właśnie to czyni ją dla mnie jeszcze bardziej wyjątkową.
Bajeczny Kominek Dziadka Darka i rodzinne wsparcie
RadioPolskaNL: Literatura, opowiadanie historii i bajki wydają się mieć szczególne miejsce w Waszej rodzinie. Pani mąż Darek prowadzi „Bajeczny Kominek Dziadka Darka”, gdzie również dzieli się opowieściami. Czy można powiedzieć, że tworzenie i opowiadanie bajek to Wasza wspólna rodzinna pasja? Jaką rolę odegrał mąż w powstawaniu „Chmurki mojego taty”? Czy był pierwszym czytelnikiem, doradcą, a może po prostu osobą, która dodawała Pani odwagi w chwilach zwątpienia?
Jadwiga Rehm-Proć: Myślę, że opowiadanie historii rzeczywiście ma szczególne miejsce w naszej rodzinie. Nasza przygoda z bajkami zaczęła się od spotkania z Agnieszką Szynawą, twórczynią Fundacji ART.ASZ Stichting, która jest również pisarką i artystką.
Podczas jednego ze spotkań spontanicznie zaproponowałam, że może mój mąż, dziadek Darek, mógłby czytać bajki dla dzieci. Pomysł od razu spotkał się z entuzjazmem Mariusza Biskupskiego z radia Zwartewater FM. Po powrocie do domu powiedziałam do męża: „No to uruchamiamy nasz kominek! Stawiamy fotel i będziesz czytał bajki dla dzieci!”. Zaczęliśmy nagrywać zwykłym telefonem, początkowo czytając „Rymowanki kolorowe i historie odlotowe” Agnieszki. Spodobało nam się to tak bardzo, że Darek postanowił stworzyć własny kanał na YouTube. Tak powstał „Bajeczny Kominek Dziadka Darka”. Nasz syn zajął się stroną techniczną, montażem i przygotowaniem kanału, bo w tych sprawach zdecydowanie lepiej sobie radzi od nas.
Ale myślę, że Darek ma do tego szczególny dar. Ma piękny głos i potrafi w wyjątkowy sposób opowiadać dzieciom. Zresztą nie wzięło się to znikąd. Jego tata również miał zwyczaj opowiadania dzieciom do ucha wymyślonych historii – takich bajek z życia, pełnych wyobraźni i życiowych mądrości. Myślę, że Darek odziedziczył po nim tę umiejętność i teraz przekazuje ją kolejnemu pokoleniu.
Jeśli chodzi o „Chmurkę mojego taty”, to mój mąż nie był pierwszym czytelnikiem. Przez długi czas nawet nie wiedział, że piszę tę książeczkę. Potrzebowałam wtedy ciszy, prywatności i własnej przestrzeni, żeby spokojnie przelać na papier to, co nosiłam w sobie.
Pierwszą osobą, której pokazałam tekst i poprosiłam o opinię, była Sylwia Korman. Nie znałyśmy się wcześniej osobiście, ale zadzwoniłam do niej, ponieważ potrzebowałam porady i wskazówek, co dalej zrobić z tą historią. Sylwia jest pedagogiem i terapeutką dzieci, wspiera rodziny w Holandii oraz prowadzi tutaj prywatną polską szkołę. Jej opinia była dla mnie bardzo ważna. Napisała również piękną recenzję, którą można przeczytać na tylnej okładce książeczki. Z czasem nasza znajomość przerodziła się we współpracę i dzisiaj Sylwia jest moją menadżerką w sprawach związanych z książką i jej promocją. Bardzo ją cenię, bo w odpowiednim momencie dodała mi skrzydeł i pomogła uwierzyć, że ta historia powinna ujrzeć światło dzienne.
A rola mojego męża? Choć nie uczestniczył bezpośrednio w pisaniu, odegrał ogromną rolę w wydaniu książeczki. Został jej głównym i jedynym sponsorem, finansując wydanie w Wydawnictwie Poligraf. To był dla mnie niezwykle piękny gest i jestem mu za to bardzo wdzięczna.
Kiedy patrzę na to wszystko, widzę, że każdy z nas wnosi coś od siebie. Darek opowiada bajki, ja tworzę własne historie, a nasze dzieci wspierają nas swoimi talentami i umiejętnościami. To naprawdę piękne, że opowieści, które kiedyś były przekazywane w rodzinie z pokolenia na pokolenie, dzisiaj mogą trafiać również do innych dzieci.
Czego potrzebuje dziecko w żałobie?
RadioPolskaNL: Dorośli często nie potrafią poradzić sobie ze stratą bliskiej osoby, a jeszcze trudniej jest im wytłumaczyć śmierć własnemu dziecku. Jak z Pani doświadczenia wygląda przeżywanie żałoby przez najmłodszych? Czy dzieci potrzebują przede wszystkim odpowiedzi na trudne pytania, czy raczej poczucia, że ktoś jest obok i pozwala im przeżywać emocje na swój sposób?
Jadwiga Rehm-Proć: To bardzo głębokie i ważne pytanie. Myślę, że przede wszystkim dziecko potrzebuje obecności dorosłego. Kogoś, kto będzie przy nim, nawet jeśli sam przeżywa ogromny ból i nie do końca potrafi sobie z nim poradzić. Wiem, że to nie jest łatwe, bo strata bliskiej osoby jest jednym z najtrudniejszych doświadczeń, ale właśnie wtedy nie możemy zapominać o emocjach dziecka.
Niezwykle ważne jest, żeby z dzieckiem rozmawiać szczerze i nie robić ze śmierci rodzinnej tajemnicy. Miałam ostatnio okazję uczestniczyć w webinarze Fundacji Nagle Sami, podczas którego pani psycholog bardzo pięknie mówiła o potrzebach dzieci w żałobie. Utwierdziło mnie to w przekonaniu, że dzieci trzeba traktować poważnie, również wtedy, kiedy zadają trudne pytania.
Jeżeli dziecko pyta, co się stało, dlaczego ktoś nie wróci albo co oznacza śmierć, powinniśmy spróbować odpowiedzieć mu szczerze, prostym językiem, na miarę jego wieku i możliwości zrozumienia. Nie musimy znać odpowiedzi na wszystko. Ważne, żeby nie unikać rozmowy i nie zostawiać dziecka z jego pytaniami. Kiedy milczymy albo tworzymy wokół śmierci tajemnicę, dziecko może poczuć, że jego emocje i pytania nie są ważne. A przecież jego wyobraźnia potrafi podsuwać wiele różnych, czasami jeszcze bardziej przerażających scenariuszy.
Właśnie dlatego chciałam, żeby moja książeczka była napisana prostym, przystępnym językiem i miała krótką formę. Dzieci nie zawsze potrafią długo skupiać uwagę na rozmowie dorosłych. Czasami potrzebują krótkiej historii, która pomoże im zrozumieć to, co się wydarzyło, a rodzicowi podpowie, jak rozpocząć tak trudną rozmowę.
Uważam, że nie powinniśmy narzucać dziecku, jak ma przeżywać żałobę. Jedno będzie płakało, inne będzie chciało się bawić, jeszcze inne będzie wracało do tych samych pytań wiele razy. Trzeba dać mu na to przestrzeń, być obok i odpowiadać wtedy, kiedy będzie gotowe pytać.
Nie musimy mieć idealnych słów ani wszystkich odpowiedzi. Czasami wystarczy przytulenie, wysłuchanie i zapewnienie: „Jestem przy tobie, możesz ze mną o wszystkim rozmawiać”. Bo dziecko nie powinno przeżywać swojej straty w samotności. Najważniejsze jest to, żeby czuło, że jego ból jest zauważony, a ono samo nadal jest kochane i bezpieczne.
Dlaczego nie mówić dziecku, że ktoś „zasnął”?
RadioPolskaNL: Rodzice, chcąc chronić dzieci przed cierpieniem, często mówią, że ktoś „zasnął”, „odszedł” albo „patrzy na nas z nieba”. Tymczasem małe dzieci mogą odbierać takie słowa dosłownie. Jak znaleźć równowagę między delikatną, pełną nadziei opowieścią a szczerym wyjaśnieniem, czym jest śmierć? Jaką rolę może w takiej rozmowie odegrać książka „Chmurka mojego taty”?
Jadwiga Rehm-Proć: Uważam, że musimy bardzo uważać na słowa, których używamy podczas rozmowy z dzieckiem o śmierci. Szczególnie nie zgadzam się z określeniem, że ktoś „zasnął”. Małe dzieci często rozumieją takie słowa dosłownie i mogą później zacząć bać się zasypiania, bo przecież skoro ktoś zasnął i już nie wrócił, to czy z nimi również może się tak stać?
Podczas jednego z ostatnich spotkań na żywo poświęconych mojej książeczce prowadząca podzieliła się bardzo poruszającym doświadczeniem ze swojego dzieciństwa. Kiedy miała około pięciu lat, zmarła jej mama. Usłyszała wtedy, że mama śpi. Początkowo była spokojniejsza, nawet bawiła się w pobliżu trumny. Jednak później, kiedy zobaczyła, że jej „śpiącą” mamę składa się do ziemi, przeżyła ogromny wstrząs. Ta historia bardzo mną poruszyła i pokazała mi, jak wielkie konsekwencje mogą mieć słowa, które dorośli wypowiadają w dobrej wierze, chcąc oszczędzić dziecku bólu.
Dlatego uważam, że dziecku należy mówić prawdę, oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i możliwości zrozumienia. Nie oznacza to, że musimy odbierać mu nadzieję czy jego własny sposób postrzegania świata. Każdy z nas ma inne przekonania, wierzenia i odczucia związane z tym, co może dziać się po śmierci. Warto jednak zastanowić się, zanim użyjemy jakiegoś określenia, jak dziecko może je zrozumieć i co może sobie na jego podstawie wyobrazić.
W mojej książeczce pojawia się między innymi motyw patrzenia na bliską osobę z nieba przez chmurkę. Dla jednego dziecka może to być piękna, kojąca myśl, która daje poczucie bliskości. Ale jeśli zauważymy, że dziecko mówi: „Nie chcę tego, bo się boję”, nie powinniśmy narzucać mu takiego wyobrażenia. Możemy zapytać: „A ty jak chciałbyś pamiętać tatę?”, „Co sprawiłoby, że poczułbyś go blisko siebie?” albo „Jak ty sobie to wyobrażasz?”.
Jest wiele pięknych metafor i sposobów, dzięki którym możemy pomóc dziecku przejść przez trudne emocje. Najważniejsze jednak, żeby najpierw je wysłuchać, obserwować jego reakcje i dostosować rozmowę do jego wyobraźni, potrzeb i uczuć.
Właśnie dlatego „Chmurka mojego taty” jest tak krótka i napisana prostym językiem. Czasami ktoś może pomyśleć, że skoro można ją przeczytać w kilka minut, to jest zbyt krótka. Ale taki był mój zamysł. Nie chciałam wszystkiego opowiadać za rodzica ani dawać jednej gotowej odpowiedzi. Chciałam stworzyć punkt wyjścia do rozmowy, pozostawić miejsce na pytania, wyobraźnię i własne przemyślenia dziecka.
Ta książeczka ma być pewną wskazówką, delikatnym początkiem rozmowy. Resztę pozostawiam rodzicom i dzieciom, bo każda rodzina, każde dziecko i każda historia są inne. Wierzę, że najważniejsze jest to, abyśmy nie bali się rozmawiać, nie uciekali w tajemnice i przede wszystkim naprawdę słuchali tego, co dziecko chce nam powiedzieć.
Wspomnienia, które pozostają
RadioPolskaNL: W historii Adasia ogromną rolę odgrywa pamięć o tacie. Chłopiec nie przestaje go kochać, mimo że nie może go już zobaczyć. Czy tworzenie własnych rytuałów pamięci, takich jak oglądanie zdjęć, wspominanie wspólnych chwil czy obserwowanie chmur, może pomagać dzieciom przechodzić przez żałobę? Co poradziłaby Pani rodzicowi, który sam cierpi, a jednocześnie próbuje być oparciem dla dziecka?
Jadwiga Rehm-Proć: Jak najbardziej tak. Uważam, że tworzenie własnych rytuałów pamięci ma ogromną wartość i może przynieść wiele ukojenia. Wspólne oglądanie zdjęć, rozmowy, przywoływanie pięknych chwil, które przeżyliśmy z bliską osobą, ale również tych trudniejszych – wszystko to jest bardzo potrzebne. Nie powinniśmy unikać wspomnień tylko dlatego, że wiążą się z emocjami. Przecież dzięki nim pamięć o tej osobie nadal żyje w nas.
Mówię to również z własnego doświadczenia. Straciłam mamę, kiedy byłam nastolatką, a później również młodszą siostrę. Wiem, jak ważne jest, aby móc o nich rozmawiać, wspominać je i nie traktować ich obecności w naszym życiu jak tematu tabu.
Czasami jesteśmy w towarzystwie i powstrzymujemy się od wspominania zmarłej osoby, bo myślimy: „Nie będę o tym mówić, żeby komuś nie sprawić przykrości”. A ja myślę, że bardzo często jest zupełnie odwrotnie. Takie rozmowy nie muszą pogłębiać bólu. Mogą przynieść ukojenie, bo pokazują, że ta osoba nadal jest ważną częścią naszej historii. Była z nami, kochała nas, pozostawiła po sobie wspomnienia i coś, co na zawsze w nas pozostanie.
Myślę, że wspólne wspominanie może być również ogromnym wsparciem dla rodzica. Kiedy rozmawia z dzieckiem o zmarłej osobie, sam wraca do pięknych chwil, a to może pomóc także jemu przeżywać stratę. Nie musi udawać, że nie cierpi. Może pokazać dziecku, że smutek, tęsknota, a nawet łzy są czymś naturalnym. Ważne, żeby dziecko wiedziało, że może mówić o swoich uczuciach i nie musi ukrywać ich przed dorosłymi.
Poradziłabym rodzicom, żeby nie bali się wspominać. Oglądajmy zdjęcia, opowiadajmy historie, wracajmy do wspólnych chwil, a jeśli dziecko chce, stwórzmy jakiś własny mały rytuał pamięci. Niech to będzie coś naturalnego, co daje poczucie bliskości, a nie obowiązek.
Wierzę, że kiedy pozwalamy wspomnieniom istnieć i rozmawiamy o nich otwarcie, uczymy dziecko czegoś bardzo ważnego: że odejście bliskiej osoby nie oznacza, że musimy przestać o niej mówić, pamiętać i ją kochać. Miłość i wspomnienia mogą pozostać z nami przez całe życie.
Spotkania autorskie i działalność w Fundacji ART.ASZ
RadioPolskaNL: Jest Pani związana z Fundacją ART.ASZ, która zajmuje się między innymi literaturą i rozwojem emocjonalnym dzieci. Na czym polega Pani działalność w fundacji? Czy „Chmurka mojego taty” jest już wykorzystywana podczas zajęć lub spotkań z dziećmi? Jakie reakcje wywołuje ta historia wśród najmłodszych?
Jadwiga Rehm-Proć: Moja działalność w Fundacji ART.ASZ Stichting polega przede wszystkim na wspieraniu emocjonalnym dzieci i ich rodziców. Staram się to robić między innymi poprzez czytanie dzieciom bajek. Sama również nagrałam kilka krótkich opowieści, choć oczywiście nie na taką skalę jak mój mąż. Występowałam w nich w przebraniu wróżki, która czyta dzieciom bajki na dobranoc. Nagrania były udostępniane również w radiu, tak aby najmłodsi mogli posłuchać ich przed snem. Pojawiły się także w formie filmików na Facebooku. Było ich na razie tylko kilka, ale bardzo miło wspominam te doświadczenia.
Miałam również okazję uczestniczyć w kilku spotkaniach autorskich poświęconych mojej książeczce. Były one dla mnie niezwykle cenne, ponieważ mogłam nie tylko opowiedzieć o jej przesłaniu, ale także wysłuchać opinii dzieci i dorosłych. Niektóre z tych wypowiedzi były naprawdę piękne i bardzo osobiste.
Szczególnie zapamiętałam spotkanie z chłopcem o imieniu Oskar. Podzielił się z nami historią swojego pieska, którego – jak powiedział – teraz odnajduje w chmurach. Opowiadał o tym z ogromnymi emocjami. Powiedział, że jego piesek zostawił tutaj swoje „ubranko”, czyli ciało, ale jego energia i życie są nadal gdzieś tam, w chmurach. To dało mu dużo radości i poczucie, że to nie musi oznaczać końca ich wspólnej historii. Powiedział, że od tej pory będzie częściej spoglądał w niebo, szukał różnych kształtów chmur i wyobrażał sobie, że nadal może bawić się ze swoim pieskiem.
To był dla mnie bardzo wzruszający moment. Właśnie takie spotkania pokazują mi, jak różnie dzieci przeżywają stratę i jak wiele może znaczyć dla nich możliwość opowiedzenia o swoich uczuciach. Jestem wdzięczna Oskarowi, że podzielił się z nami swoją historią. Na tym etapie tak właśnie wygląda moja działalność – poprzez bajki, spotkania i rozmowy staram się dawać dzieciom przestrzeń, w której mogą poczuć, że ich emocje są ważne i że ktoś chce ich wysłuchać.
Jak holenderska szkoła może pomóc dziecku?
RadioPolskaNL: Pracuje Pani z dziećmi w holenderskim środowisku edukacyjnym. Jak w praktyce wygląda wsparcie dziecka, które straciło rodzica lub inną bliską osobę? Czy holenderskie szkoły są dobrze przygotowane do takich sytuacji i na jaką pomoc mogą liczyć rodziny?
Jadwiga Rehm-Proć: Myślę, że najważniejsze w takiej sytuacji jest to, aby dziecko nie zostało samo ze swoim smutkiem. Szkoła odgrywa bardzo ważną rolę, ponieważ dziecko spędza w niej dużą część swojego dnia. To właśnie tam powinno mieć poczucie, że jest zauważone, że może porozmawiać o tym, co przeżywa, i że ma obok siebie kogoś, komu ufa.
Z tego, co wiem, holenderskie szkoły mają dostęp do protokołów dotyczących sytuacji związanych ze śmiercią i żałobą. Mogą również konsultować się z lokalną służbą zdrowia młodzieży GGD. Nie oznacza to jednak, że każda placówka jest przygotowana w takim samym stopniu. Wiele zależy od doświadczenia pracowników szkoły, ich wiedzy i umiejętności reagowania w tak trudnych momentach.
Bardzo ważne jest, aby szkoła skontaktowała się z rodziną, porozmawiała o potrzebach dziecka i wspólnie z rodzicami ustaliła, jakiego wsparcia ono potrzebuje. Dobrze jest również wyznaczyć jedną zaufaną osobę w szkole, do której dziecko będzie mogło zwrócić się wtedy, kiedy poczuje taką potrzebę. Czasami konieczne może być także dostosowanie nauki czy codziennych obowiązków szkolnych do jego aktualnych możliwości emocjonalnych.
Rodzice mogą zacząć od rozmowy z wychowawcą lub mentorem dziecka. Jeśli sytuacja tego wymaga, można poprosić o włączenie koordynatora wsparcia, pracownika socjalnego lub skonsultować się z lekarzem rodzinnym, który w razie potrzeby skieruje dziecko do odpowiedniego specjalisty. Pomocna może być również konsultacja z GGD.
Chciałabym podkreślić jeszcze jedną rzecz: warto obserwować dziecko nie tylko bezpośrednio po stracie, ale również przez kolejne miesiące. Żałoba nie zawsze wygląda tak samo i nie kończy się w określonym momencie. Czasami smutek ujawnia się dopiero po pewnym czasie, w zachowaniu, trudnościach z koncentracją, wycofaniu albo innych zmianach, których początkowo możemy nie łączyć ze stratą.
Dlatego tak ważna jest współpraca rodziny ze szkołą i uważność dorosłych. Dziecko potrzebuje wiedzieć, że nie musi radzić sobie ze wszystkim samo, że może mieć gorszy dzień, że jego emocje są ważne i że są wokół niego ludzie, którzy chcą mu pomóc.
Żałoba na emigracji, kiedy bliscy pozostają w Polsce
RadioPolskaNL: Dla polskich rodzin mieszkających w Holandii strata bliskiej osoby może być szczególnie trudna. Często dziadkowie i krewni pozostają w Polsce, a dzieci nie zawsze mają możliwość pożegnania się z nimi. Jak rozmawiać z dzieckiem o śmierci kogoś, kto mieszkał daleko, ale był ważną częścią jego życia? Czy życie pomiędzy dwoma krajami może dodatkowo utrudniać przeżywanie żałoby?
Jadwiga Rehm-Proć: Myślę, że każda strata przeżywana na odległość jest szczególnie trudna. Kiedy coś dzieje się w Polsce, a my jesteśmy w Holandii, nie możemy po prostu wsiąść do samochodu i natychmiast znaleźć się przy bliskich. Czasami z różnych powodów nie mamy nawet możliwości przyjazdu na pogrzeb czy ostatnie pożegnanie. To może jeszcze bardziej pogłębiać ból i poczucie bezradności.
W takiej sytuacji, moim zdaniem, bardzo ważna jest szczera rozmowa z dzieckiem. Warto powiedzieć mu, dlaczego nie możemy być teraz na miejscu, i nie ukrywać własnych emocji. Możemy też opowiedzieć, że nie jesteśmy jedynymi osobami, które znalazły się w takiej sytuacji. Inne rodziny również doświadczają rozłąki i straty na odległość.
Chciałabym też zwrócić uwagę na coś, co może zabrzmieć trochę nietypowo. Nie zawsze możliwość zobaczenia bliskiej osoby w trumnie czy uczestniczenia w pogrzebie jest dla każdego konieczna, żeby się z nią pożegnać. Znam osoby, które wręcz nie chciały takiego pożegnania, ponieważ wolały zachować w pamięci obraz ukochanej osoby takiej, jaka była za życia. I myślę, że to również jest w porządku.
Dziecku można wytłumaczyć, że nawet jeśli nie mogło być przy ostatnim pożegnaniu, nadal może pamiętać tę osobę, oglądać zdjęcia, opowiadać o wspólnych chwilach i nosić ją w swoim sercu. Nie musi mieć przed oczami trudnych obrazów z cmentarza czy pogrzebu, żeby wiedzieć, jak bardzo kogoś kochało.
Każdy z nas potrzebuje czegoś innego, żeby oswoić stratę. Nie ma jednego właściwego sposobu przeżywania żałoby ani jednego obowiązkowego pożegnania. Najważniejsze, żeby dziecko nie czuło się winne z powodu tego, że nie mogło być przy bliskiej osobie, i żeby wiedziało, że odległość nie odbiera miłości ani wspólnych wspomnień. Można mieszkać w dwóch różnych krajach, a mimo to pozostać bardzo blisko siebie – w sercu i w pamięci.
Słowa dla rodziców i dzieci, które tęsknią
RadioPolskaNL: Na zakończenie chciałbym wrócić do małego Adasia i jego chmurki. Wyobraźmy sobie, że nasz wywiad czyta właśnie mama lub tata, którzy niedawno stracili kogoś bliskiego i nie wiedzą, jak powiedzieć o tym swojemu dziecku. Co chciałaby Pani przekazać takiemu rodzicowi? A gdyby mogła Pani powiedzieć jedno zdanie dziecku, które właśnie tęskni za kimś, kto już nigdy nie wróci – jakie byłyby to słowa?
Jadwiga Rehm-Proć: To chyba jedno z najtrudniejszych pytań w całym wywiadzie, choć muszę przyznać, że wszystkie były bardzo głębokie i skłaniały do refleksji.
Nie ma jednej rady, która będzie dobra dla każdego rodzica i każdego dziecka. Nie ma też takich słów, które potrafią od razu ukoić ból. Jest płacz, tęsknota, rozpacz i cierpienie. Myślę jednak, że bardzo ważne jest, abyśmy nie udawali przed dzieckiem, że nic się nie stało i że jesteśmy silni przez cały czas. Jeżeli płaczemy, możemy powiedzieć: „Płaczę, bo bardzo tęsknię. Jest mi smutno, bo tej osoby już z nami nie ma. Będę za nią tęsknić, ale możemy o niej rozmawiać i wspólnie ją wspominać”.
Nie musimy ukrywać własnych emocji. Dziecko powinno wiedzieć, że smutek i łzy są czymś naturalnym. Warto też pokazywać mu, że pamięć o bliskiej osobie może nadal być obecna w naszym codziennym życiu. Możemy pielęgnować to, czego nas nauczyła, wracać do jej słów, wspominać wspólne chwile, a nawet robić rzeczy, które szczególnie nam się z nią kojarzą. W ten sposób zachowujemy cząstkę tej osoby w naszej rodzinnej historii.
A gdybym miała powiedzieć coś dziecku, które bardzo za kimś tęskni, powiedziałabym: „Masz prawo płakać, tęsknić i wspominać. Nie jesteś z tym sam. Miłość, którą obdarzyła Cię ta osoba, nadal jest w Twoim sercu i nikt Ci jej nie odbierze”.
Nie chciałabym składać dziecku obietnic ani mówić czegoś, co mogłoby je przestraszyć. Chciałabym przede wszystkim dać mu poczucie, że nie zostało samo ze swoim smutkiem. Że może przyjść do mamy czy taty, przytulić się, porozmawiać, zapytać po raz kolejny o to samo. Że razem mogą wspominać tę osobę i robić rzeczy, które będą im o niej przypominały.
Bo przecież miłość nie znika wraz z odejściem człowieka. Zostaje w nas, w naszych wspomnieniach, w słowach, których nas nauczył, w drobnych gestach i w tym, co po sobie pozostawił. I myślę, że właśnie to chciałabym przekazać zarówno rodzicom, jak i dzieciom: miłość jest wszędzie. Ona nigdy nie ginie.
Czytaj także: „Chmurka mojego taty”. Niewielka książeczka, która pomaga dzieciom i dorosłym rozmawiać o stracie.
Więcej informacji o spotkaniach autorskich i książce można znaleźć na profilu Jadwigi Rehm-Proć na Facebooku.
Źródło fotografii: Zdjęcie portretowe: FotoMarli. Pozostałe fotografie pochodzą z prywatnego archiwum Jadwigi Rehm-Proć i zostały udostępnione redakcji RadioPolskaNL przez autorkę.
