Holenderski system kaucyjny ponownie znalazł się w centrum dyskusji. W ciągu ostatnich dwóch lat około 270 mln euro pobranej kaucji za butelki i puszki nie wróciło do konsumentów. Jednocześnie holenderska inspekcja odpowiedzialna za egzekwowanie przepisów twierdzi, że jej działania były kilkukrotnie ograniczane przez przedstawicieli rządu.
Sprawę opisuje w sobotę 5 września NOS na podstawie dokumentów uzyskanych między innymi w ramach holenderskiej ustawy o dostępie do informacji publicznej, czyli Wet open overheid (Woo). Wynika z nich, że w ostatnich latach dochodziło do napięć pomiędzy Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) a politykami odpowiedzialnymi za resort infrastruktury i środowiska.
270 mln euro kaucji zostało w systemie
W Holandii za małe plastikowe butelki oraz puszki pobierane jest obecnie 15 centów kaucji. W przypadku dużych plastikowych butelek jest to 25 centów. Pieniądze można odzyskać po oddaniu opakowania w punkcie przyjmującym statiegeld.
Problem pojawia się wtedy, gdy butelka lub puszka nie zostanie zwrócona. Konsument traci wtedy zapłaconą wcześniej kaucję, a pieniądze pozostają w systemie zarządzanym przez organizację Verpact i Statiegeld Nederland.
Według danych przytoczonych przez NOS w ciągu ostatnich dwóch lat w ten sposób nie wypłacono konsumentom około 270 mln euro.
Nie oznacza to oczywiście, że pieniądze zostały bezpośrednio przekazane producentom jako zysk. Nieodebrana kaucja jest jednym ze źródeł finansowania funkcjonowania systemu. Skala kwoty pokazuje jednak, jak wiele opakowań nadal nie trafia do punktów zbiórki.
Holandia od lat nie osiąga wymaganego poziomu zbiórki
Przepisy zobowiązują producentów i importerów do zbierania co najmniej 90 procent objętych regulacjami plastikowych butelek i puszek. Za organizację systemu w imieniu branży odpowiada Stichting Verpact.
Cel nie jest jednak osiągany. ILT wskazuje, że problem trwa od kilku lat. W 2022 roku zebrano jedynie 68 procent plastikowych butelek. W kolejnych latach wynik się poprawiał, ale nadal pozostawał poniżej ustawowego poziomu.
W 2024 roku Verpact raportował zebranie 77 procent plastikowych butelek. Po zmianie sposobu obliczania wskaźnika, wynik wzrósł do 83 procent, ponieważ po decyzji rządu część opakowań po sokach i produktach mlecznych przestała być uwzględniana przy egzekwowaniu normy.
ILT prowadzi wobec Verpact postępowania i nakładała już obowiązki mające zwiększyć liczbę zwracanych opakowań. Inspekcja domaga się między innymi większej liczby punktów zbiórki oraz dodatkowych zachęt dla klientów.
Politycy ingerowali w działania własnej inspekcji
Najbardziej kontrowersyjna część ujawnionej historii nie dotyczy jednak samej wysokości kaucji, lecz relacji pomiędzy ILT a ministerstwem, któremu inspekcja podlegała.
Według NOS pomiędzy 2023 a 2025 rokiem trzech kolejnych przedstawicieli rządu związanych z VVD i PVV ingerowało w działania podejmowane przez ILT. Inspekcja chciała zaostrzać egzekwowanie obowiązujących przepisów, natomiast politycy w kilku przypadkach ograniczali lub zmieniali sposób prowadzenia kontroli.
ILT uważa, że takie działania mają praktyczne konsekwencje. Za każdym razem, gdy minister lub sekretarz stanu ingeruje w sposób egzekwowania przepisów, inspekcja musi zmienić swoje postępowanie. Według jej przedstawicieli zmniejsza to skuteczność nadzoru i może mieć negatywne skutki między innymi dla środowiska.
Spór o butelki po sokach, mleku i syropach
Jednym z punktów spornych było to, jakie opakowania powinny być uwzględniane podczas kontroli realizacji obowiązku zbiórki.
ILT chciała szerzej egzekwować przepisy dotyczące plastikowych opakowań, w tym części butelek po syropach. W innym przypadku w czerwcu 2025 roku ówczesna minister Sophie Hermans zdecydowała, że butelki po sokach i produktach mlecznych tymczasowo nie będą wliczane przy egzekwowaniu 90-procentowej normy.
W praktyce taka zmiana automatycznie poprawiła statystyczny wynik systemu, mimo że liczba fizycznie zebranych opakowań nie zwiększyła się z dnia na dzień.
ILT rozważała podwojenie kaucji
Kolejny konflikt dotyczył wysokości statiegeld. Z badań przeprowadzonych na potrzeby systemu wynikało, że większa kwota może skuteczniej zachęcać konsumentów do zwracania opakowań.
ILT chciała więc, aby Verpact zastosował dodatkową zachętę finansową. Jedną z możliwych opcji było zwiększenie kaucji, co w przypadku małych plastikowych butelek mogłoby oznaczać wzrost z 15 do 30 centów.
Pomysł spotkał się jednak ze zdecydowanym sprzeciwem politycznym. Ówczesny sekretarz stanu Thierry Aartsen argumentował, że wyższa kaucja uderzyłaby w klientów, ponieważ przy zakupie napoju trzeba byłoby zapłacić więcej, nawet jeśli pieniądze można później odzyskać.
Ostatecznie zamiast prostego podwojenia kaucji Verpact został zobowiązany do wprowadzenia innych mechanizmów zachęcających do oddawania butelek. ILT wymienia między innymi systemy dodatkowych nagród oraz promocje powiązane ze zwrotem opakowań.
Ma być więcej punktów zwrotu butelek i puszek
Jednym z najczęściej wskazywanych problemów holenderskiego systemu jest dostępność automatów. W popularnych supermarketach przed urządzeniami tworzą się kolejki, część maszyn bywa niesprawna, a osoby posiadające większą liczbę butelek i puszek muszą wrzucać je pojedynczo.
Dlatego planowane jest zwiększanie liczby miejsc, w których można odzyskać pieniądze. Verpact ma również rozwijać automaty pozwalające na jednoczesne oddawanie większej liczby opakowań.
Władze chcą w ten sposób zbliżyć się do wymaganego poziomu 90 procent oraz ograniczyć problem wyrzucanych butelek i puszek. Ma to również zmniejszyć zjawisko przeszukiwania i rozrywania ulicznych koszy na śmieci w poszukiwaniu opakowań objętych kaucją.
Dlaczego sprawa wykracza poza same butelki?
Ujawniona przez NOS sprawa dotyczy szerszego problemu – niezależności państwowych organów kontrolnych.
Holenderski rząd pracuje nad przepisami mającymi wzmocnić niezależność państwowych inspekcji. Jednym z powodów rozpoczęcia tych prac były wcześniejsze doświadczenia związane między innymi z wydobyciem gazu w Groningen i pytania o to, czy organy nadzorujące państwo mogą działać wystarczająco niezależnie od polityków.
Eksperci cytowani przez NOS zwracają uwagę, że minister formalnie może ingerować w określonych sytuacjach, ale powinno to być rozwiązanie wyjątkowe. Trzykrotna ingerencja w krótkim czasie w pracę tej samej inspekcji budzi dlatego pytania o granicę pomiędzy polityczną odpowiedzialnością a niezależnym egzekwowaniem prawa.
Co oznacza to dla mieszkańców Holandii?
Na razie dla osób oddających butelki i puszki nie zmienia się sposób korzystania z systemu. Za małą plastikową butelkę oraz puszkę nadal można odzyskać 15 centów, a za dużą plastikową butelkę 25 centów.
Można natomiast oczekiwać dalszego zwiększania liczby punktów zbiórki i kolejnych prób uproszczenia systemu. Rząd przedstawił również propozycje rozszerzenia obowiązku przyjmowania opakowań oraz uporządkowania zasad dotyczących tego, które plastikowe butelki są objęte kaucją.
Dyskusja o wysokości statiegeld prawdopodobnie również nie zniknie. Dopóki Holandia nie osiągnie wymaganej liczby zwracanych opakowań, ILT i rząd będą musiały szukać sposobu na zwiększenie skuteczności systemu.
FAQ
Ile wynosi statiegeld w Holandii?
W 2026 roku kaucja wynosi 15 centów za małą plastikową butelkę, 25 centów za dużą plastikową butelkę oraz 15 centów za puszkę objętą holenderskim systemem kaucyjnym.
Dlaczego 270 mln euro nie wróciło do klientów?
Kaucja jest zwracana dopiero po oddaniu opakowania w odpowiednim punkcie. Jeśli butelka lub puszka nie zostanie zwrócona, klient nie odzyskuje zapłaconej kwoty. Według NOS w ciągu ostatnich dwóch lat w systemie pozostało w ten sposób około 270 mln euro.
Czy kaucja w Holandii zostanie podwojona?
Na ten moment nie wprowadzono ogólnej decyzji o podwojeniu statiegeld. ILT uznawała zwiększenie zachęty finansowej za jeden ze sposobów poprawienia wyników zbiórki, ale politycy sprzeciwiali się prostemu podwyższeniu kaucji. Verpact realizuje również inne mechanizmy mające zachęcać konsumentów do zwracania opakowań.
Źródła
- NOS – Politiek dwarsboomt eigen toezichthouder statiegeld
- Inspectie Leefomgeving en Transport – statiegeld na plastikowe butelki i puszki
- Rijksoverheid – propozycje zmian w holenderskim systemie kaucyjnym
- Rijksoverheid – działania dotyczące statiegeld i zwerfafval
- Statiegeld Nederland – aktualne stawki kaucji w 2026 roku
